Osmanlı denizcilerinin gemilerde maymunları gözcü olarak kullandığına dair anlatılar, uzun yıllardır dikkat çeken tarihî hikâyeler arasında yer alıyor. İlk bakışta bir şehir efsanesi gibi görünse de yapılan araştırmalar, bu anlatının Osmanlı dönemine ait metinlerde izlerinin bulunduğunu ortaya koyuyor.

Son yıllarda yapılan akademik bir araştırmaya göre "Topa tutulmuş maymuna dönmek" deyimi 15. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın başlarına kadar Osmanlı edebî ve tarihî metinlerinde kullanılmıştır. Araştırmada deyimin, Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak kullanılmasıyla ilişkilendirildiği belirtiliyor. Bu durum, maymunların Osmanlı donanmasında hiç kullanılmadığı görüşünün aksine, tarihî bir uygulamanın varlığına işaret ediyor.

Kaynaklara göre maymunlar, gemilerin yüksek bölümlerine çıkarılarak çevreyi ve ufku gözlemlemekle görevlendirilmiştir. Başka bir gemi görüldüğünde maymunun hareketleri mürettebat tarafından fark edilip yaklaşan gemiler hakkında erken uyarı sağlanıyordu. Bu uygulamanın temelinde maymunların yüksek bir noktadan insanlardan daha uzak mesafeleri fark edebileceği düşüncesi yer alıyordu. Ancak bu uygulamanın tüm Osmanlı savaş gemilerinde standart ve resmi bir askerî sistem olarak uygulandığını söylemek mümkün değildir.

Son dönemde sosyal medyada sıkça dile getirilen Osmanlı ordusunda maymun birlikleri olduğu iddiası ise tarihî gerçeklikten uzak olabilir. Bu konuda en somut kanıtlardan biri, "Topa tutulmuş maymuna dönmek" deyiminin Osmanlı metinlerinde kullanılmasıdır. 2026 yılında yayımlanan akademik bir çalışmada bu deyimin 15. yüzyıl sonlarından 19. yüzyıl başlarına kadar çeşitli Osmanlı metinlerinde yer aldığı ortaya konmuştur.

Maymunların Osmanlı denizciliğinde kullanımıyla ilgili önemli kaynaklardan biri 1951 yılında yayımlanan "Türk Denizciliği ve Maymunlar" adlı yazıdır. Bu yazıda Osmanlı denizciliğinde maymunların gözcü olarak kullanıldığı anlatılmaktadır. Ancak yazının 1951 tarihli olması nedeniyle aktarılan bilgilerin tamamı doğrudan Osmanlı döneminden kalma belge olarak değerlendirilmemelidir; daha eski tarihî ve edebî anlatılara dayanan bir aktarım olabilir.

Bazı anlatılarda maymunların Pîrî Reis ve Kemal Reis'in gemilerinde de kullanıldığı ileri sürülmektedir. Ancak mevcut kaynaklarda bu durum kesin bir tarihî belgeyle doğrulanmamaktadır. Bu nedenle Pîrî Reis'in gemisinde maymun gözcü olduğu kesin bir bilgi olarak verilmemekte, sadece böyle bir ihtimalden söz edilmektedir.

Osmanlı İstanbul'unda maymunlarla ilgili dikkat çeken bir diğer anlatı ise "Maymunkeş" olayıdır. Bu olay, III. Murad döneminde yaşamış Molla Abdülkerim Efendi ile ilişkilendirilir. Bazı kaynaklarda Abdülkerim Efendi'nin İstanbul'daki maymunlara karşı sert tutum aldığı ve maymunların öldürülmesini emrettiği belirtilir. Bu nedenle kendisi "Maymunkeş İmam" olarak anılmıştır. Ancak Maymunkeş olayının ayrıntıları doğrudan Osmanlı devlet arşivlerinden belgelenmemiş, sonraki tarih ve kültür kaynaklarında anlatılan bir hikâye niteliğindedir.

Mevcut tarihî kaynaklar Osmanlı ordusunda maymunlardan oluşan resmi bir askerî birliğin varlığını göstermemektedir. "Maymun asker" ifadesi, günümüzde konuyu anlatırken kullanılan renkli bir tanımlamadır. Tarihî veriler, Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak kullanıldığına dair uygulama ve buna dayanan Osmanlıca deyimlerin varlığını ortaya koymaktadır. Maymunkeş hikâyesi ise Osmanlı İstanbul'unda maymunların varlığına ilişkin ayrı bir anlatıdır. Bu iki konuyu birbiriyle karıştırmak veya aynı olay olarak değerlendirmek doğru değildir.